Academisch integer handelen


Prof. dr. Gjalt de Graaf begint dit Onderwijscafé met het voorlezen van zijn onderwijsrede van twee jaar geleden ‘De VU en de problemen van NU.’ Hieronder volgt een samenvatting van de onderwijsrede en aansluitend een kort verslag van zijn presentatie De waarde van onderwijzen en het onderwijzen van waarden.
Uit gesprekken met zijn collega’s weet Gjalt dat onderzoek en onderwijs niet alleen gebeuren omdat het zo leuk is, maar om ook een maatschappelijke bijdrage te leveren. Kijk je echter naar het werk, dan doemt de vraag op: waar zit die maatschappelijke bijdrage? Waar ligt de legitimatie van universiteiten? Een groot deel heeft te maken met Onderwijs. We leiden de toekomstige elite op. Dan volgt als vanzelf de volgende vraag: Wat willen we onze studenten bijbrengen? De morele dimensie van het onderwijs is erg verwaarloosd. Onderwijsdiscussies gaan veel over vaardigheden, weinig over waarden. Veel over didactiek, weinig over idealen. Terwijl bij de VU het opleiden tot maatschappelijk verantwoordelijke vakmensen centraal staat. 

Sinds 2008, na de financiële crisis, is er met name in de Amerikaanse opleidingen meer aandacht voor ethiek gekomen. Gjalt gelooft niet dat een ethiek cursus van een paar studiepunten veel verschil gaat maken. Belangrijker is welk beeld van goed vakmanschap er in de rest van de opleiding wordt gegeven. Wanneer ben je bijvoorbeeld een goed bankier of een goed manager? Alleen als je zo veel mogelijk geld verdient of zijn andere waarden ook belangrijk? Wat voor mensbeeld geven we expliciet en impliciet aan onze studenten mee?

Onderwijskundige, Biesta, onderscheidt drie doelen van onderwijs namelijk: 1.kwalificatie, (kunnen en weten), 2. socialisatie (je leren voegen in allerlei sociale verbanden) en 3. persoonsvorming (onafhankelijk van die verbanden kunnen denken en doen). Gjalt vindt met name het derde doel (Persoonsvorming) erg belangrijk. Onze studenten zijn de toekomstige leidinggevende professionals van onze samenleving en gaan een belangrijke bijdrage leveren aan het besturen van die samenleving. En dat brengt grote verantwoordelijkheden met zich mee, hun maatschappelijke verantwoordelijkheid. Vandaar dat daar in de opleidingen aandacht aan moet worden besteed, zeker aan de VU die vanaf haar oprichting de nadruk legt op persoonsvorming en verantwoordelijkheid.
Gjalt gelooft in dilemma-gestuurd onderwijs. Deze vorm van onderwijs is uitstekend om de praktijk de collegezaal binnen te halen, iets wat studenten toejuichen. Practische, wetenschappelijke, maatschappelijk of morele dilemma’s staan centraal en worden vanuit diverse hoeken belicht; de verschillende oriëntaties komen elkaar hier tegen. Het maatschappelijk aspect maakt dat dilemma-gestuurd onderwijs uitstekend geschikt is voor de VU. Op de VU is al veel over nagedacht en het biedt de VU een prachtige kans om zich te onderscheiden en de eigen identiteit te versterken! Docenten spelen hierbij een cruciale rol.

Aansluitend vertelt Gjalt dat Epigeum, dochter van Oxford University Press, contact heeft gelegd met de VU voor een gezamenlijke online module (voor eerste- en tweedejaars studenten). De cursus besteedt o.a. aandacht aan: hoe ga je om met medestudenten of met de student?
Studenten worden zich bewust van bepaalde dilemma’s. De VU mag de online module naar believen gratis gebruiken. De module kan zo in de BKO worden gestopt. Er zijn echter nog wat haken en ogen hieraan: komt deze op de Oxford computer of op de VU computer? Als studenten van de VU inloggen, hoe zit het met hun privacy? 
Gjalt vertelt verder dat contract cheating tegen betaling in veel Angelsaksische landen voorkomt.  In Nederland hebben we het er niet over, terwijl het misschien wel gebeurt. We moeten daarom een norm creëren, zo van: dat doen we hier niet op de VU. Studenten zien namelijk niet in dat het fout is. Docenten zijn er mede debet aan, dus moet het aan de studenten duidelijk worden gemaakt.  De cursus draait over waarden.  Waarom ben je hier, wat wil je eruit halen? Onder de toehoorders zit Kevin, student Computer Sciences. Voordat hij op de VU kwam heeft hij in Delft gestudeerd. Wat hij zich kan herinneren is dat daar voornamelijk op plagiaat werd gewezen. Waarom zijn de regels belangrijk voor studenten?  Een docent moet naar de examencommissie ingeval van copy/paste. Dat is duidelijk, maar het grijze gebied is lastig. Integriteit ethiek onderwijzen: Plagiaat mag niet!
BZK code goed bestuur: als waarden gaan conflicteren leiden ze tot dilemma’s. Belangrijke dilemma’s: Kwaliteit versus efficiëntie; Goed onderwijs ; Gelijkheid versus redelijkheid. 35 uit 41 dilemma’s vallen in deze drie categorieën! Belangrijkste genoemde dilemma: kwaliteit onderwijs versus de tijd die je erin steekt. Kwaliteit versus efficiëntie is belangrijk bij de VU. Op de vraag van een van de toehoorders of we aan de studenten moeten doorgeven waar we vandaan komen, antwoordt Gjalt dat dit per discipline zal verschillen. Studenten weten bijvoorbeeld niet dat docenten ook onderzoek doen. Gjalt is van mening dat alle studenten minimaal één keer per jaar een promotie moeten meemaken. Op een vraag hoe studenten dit zullen oppakken antwoordt Gjalt ”Uitleggen waarom je dit doet; oordeelsvorming is belangrijk bij master.” Dilemma-gestuurd onderwijs zit in het DNA van de VU. Het gaat om oordeelsvorming!
Het was een zeer interactieve bijeenkomst en er werd nog lang nagepraat!